Hiper Bağımsızlık Nedir?

Kimseye ihtiyaç duymamanın gizli bedeli

"Yok yok, hallederim."

Pazartesi sabahı, saat dokuz buçuk. Ekip toplantısında biri yardım teklif ediyor ve bu cümle senin ağzından o kadar hızlı çıkıyor ki, teklif bitmeden cevap gelmiş oluyor.

Ve gerçekten hallediyorsun. Sorun da bu.

Neden hep "ben hallederim" diyoruz?

Kırk iki yaşında, işinde çok iyi biri düşün. Evi kiralık, çünkü "belki başka şehre geçerim." İlişkisi var ama birlikte yaşamıyorlar, çünkü "alanımı seviyorum." İş teklifleri geliyor, hiçbirini tam reddetmiyor, hiçbirini tam kabul etmiyor.

LinkedIn'de "open to work" yeşili yok. Ama içinde hep yanıyor.

Job hugging nedir, neden bu kadar yaygın?

Bu insan bugün çok kalabalık. Geçen hafta yayımlanan Monster anketine göre Amerikalı çalışanların yüzde 48'i işine "sarılıyor." Yani güvenlik ya da alışkanlık yüzünden, daha iyi maaşın ya da ilerlemenin peşine düşmek yerine kalıyor. Aynı ankette bu bekleyişin kendilerini sıkışmış ya da sınırlanmış hissettirdiğini söyleyenlerin oranı bir yılda yüzde 27'den 31'e çıkmış. Aynı hafta yayımlanan başka bir araştırma ise çalışanların yarısından fazlasının işten ayrılmanın hayalini kurduğunu söylüyor.

Yan yana koyunca çok tanıdık bir resim çıkıyor. Bir ayak içeride, bir ayak kapının eşiğinde. Ne gerçekten kalıyoruz, ne gerçekten gidiyoruz.

Up in the Air ve Russian Doll yalnızlık hakkında ne söylüyor?

Sinemada bu insanın en şık portresi bence Up in the Air'deki Ryan Bingham. George Clooney'nin canlandırdığı, işi insanları kovmak olan, yılın neredeyse tamamını havalimanlarında geçiren adam. Bir yandan da otel salonlarında konuşmalar yapıyor. Dinleyicilerinden hayatlarını bir sırt çantasına koymalarını istiyor. Önce eşyaları, sonra evi, sonra insanları. Konuşmasını hep aynı soruyla açıyor.

"How much does your life weigh?" "Hayatınız kaç kilo?" Ryan Bingham, Up in the Air, 2009

Cevabı belli. Ne kadar hafifse o kadar iyi. İlişkiler en ağır yük, o yüzden en önce onlar çıkarılmalı. Film ilerledikçe Ryan'ın fark ettiği şey ise çok sessiz bir şey. Boş bir çanta özgürlük gibi görünüyor ama aslında kimsenin taşımana yardım edemeyeceği kadar hafif bir yalnızlık.

Aynı insanın daha yeni ve daha hırçın bir hali Netflix'in Russian Doll dizisindeki Nadia. Zeki, komik, kimseye minnet etmeyen bir yazılımcı. Kendi doğum günü partisinde ölüp aynı geceyi tekrar tekrar yaşamaya başlıyor. Dizinin bence en güzel tarafı da şu. Nadia bu döngüden ancak yalnız başına çıkamayacağını kabul ettiğinde kıpırdamaya başlıyor. Kahramanın kurtuluşu, sonunda yardım isteyebilmesinde saklı.

Odysseus neden kendini direğe bağlattı?

Homeros'un Odysseia'sında, eve dönüş yolunda Odysseus'u Sirenlerin adası bekliyor. Şarkılarını duyan her denizci gemisini kayalara sürüyor. Odysseus'un çözümü bence edebiyatın en akıllı yardım isteme sahnelerinden biri. Tayfasının kulaklarını balmumuyla tıkıyor, kendisini ise geminin direğine bağlatıyor. Ve tayfasından bir şey rica ediyor. Ben çözülmek için ne kadar yalvarırsam yalvarayım, beni daha sıkı bağlayın.

Bu sahnenin güzelliği şurada. Destanın en kurnaz, en kendine yeten kahramanı, kendi iradesine güvenmenin yetmeyeceği bir anı önceden görüyor. Ve o anı tek başına geçmeye çalışmıyor. Başkalarının ellerine, başkalarının ipine güveniyor.

Bir ayrıntı daha var ve bence en az bilineni. Odysseus Sirenlerin şarkısını duymaktan vazgeçmiyor. Kulaklarını tıkamıyor. Şarkıyı dinlemek istiyor ama kendini kaybetmeden. Bunu da tek başına başaramayacağını bildiği için tayfasına güveniyor.

Yani yardım istemek burada bir geri çekilme sayılmaz. Odysseus yardım sayesinde, tek başına asla yaşayamayacağı bir deneyimi yaşıyor. Bağ kurmak onu küçültmüyor, dünyasını genişletiyor.

Aşırı bağımsız insan bunun tam tersini yapar. Direğe kendini bağlayacak ipi de, düğümü de, düğümü kontrol etmeyi de kendisi üstlenir. Sonra şarkı başladığında neden çözüldüğünü anlayamaz.

Hiper bağımsızlık ne demek?

Jeffrey Young'ın şema terapisinde, bir kalıpla başa çıkmanın üç yolundan biri aşırı telafi. İnsanın en çok korktuğu şeyin tam tersini abartarak yaşaması (Young, Klosko ve Weishaar, 2003). Aşırı bağımsızlık da Young'ın tarif ettiği telafi biçimlerinden biri. Kimseye bağlanmamak ve elinde hep başka seçenekler tutmak. Bugün buna sık sık hiper bağımsızlık da deniyor.

Burada önemli bir ayrımın altını çizeyim. Aşırı bağımsızlık bir şema değil, bir şemaya verilen cevap. Altında genelde başka bir yara uyuyor. "Sevdiklerim beni bırakacak" korkusu (Terk Edilme) ya da "zaten kimse ihtiyaçlarımı karşılamayacak" inancı (Duygusal Yoksunluk). Aşırı bağımsız insan bu korkuyla yüzleşmek yerine zekice bir çözüm buluyor. Kimseye ihtiyaç duymazsam kimse beni bırakamaz.

Kağıt üstünde kusursuz bir plan. Pratikte ise pahalı.

Aynı soruyu bir de iş hayatına sorsak ne olur? Monster'ın aynı anketinde işine sarılan çalışanların bir kısmı bunu açıkça bir güvenlik stratejisi olarak anlatıyor. Ama ben bu "sarılmanın" altında daha eski bir refleks görüyorum. Bir yere tam bağlanmamak, bir yerden tam kopmamak. İkisi de aynı korkunun iki yüzü olabilir. Seçersem kaybederim, bağlanırsam bırakılırım.

Tabii herkesin işinde kalma sebebi bir şema değil, ekonomi de var, kira da var, aile de var (maalesef bazen hepsi aynı anda). Bunu küçümsemiyorum. Sadece şunu merak ediyorum. Kalma kararını ben mi veriyorum, yoksa karar vermemeyi mi seçiyorum?

Seçenekleri açık tutmak neden bu kadar zor?

MIT'de Dan Ariely ve Jiwoong Shin bunun ne kadar pahalı olduğunu basit bir oyunla gösterdiler. Katılımcılar ekrandaki üç kapıdan birine tıklayarak para kazanıyordu. Sonra küçük bir kural eklendi. Tıklanmayan kapı yavaş yavaş küçülüyor ve sonunda kayboluyordu.

Mantıklı olan, en çok kazandıran kapıda kalmaktı. Ama insanlar bunu yapamadı. Hiç ilgilenmedikleri kapılar yok olmasın diye geri dönüp tıklamaya devam ettiler, kazançları da düştü. Araştırmacıların vardığı sonuç bütün bu yazının özeti gibi. İnsanları kapıları açık tutmaya iten şey esneklik isteği değil, kayba karşı duyulan bir tür tiksinti.

"Closing a door on an option is experienced as a loss, and people are willing to pay a price to avoid the emotion of loss." "Bir seçeneğin kapısını kapatmak kayıp olarak yaşanır ve insanlar o kayıp duygusundan kaçmak için bedel ödemeye razıdır." Dan Ariely, The New York Times, 2008

Dışlanmak neden fiziksel acı gibi hissettirir?

2003'te Naomi Eisenberger, Matthew Lieberman ve Kipling Williams çok basit bir oyunla çok derin bir şey gösterdiler. Katılımcılar beyin tarayıcısındayken ekranda iki kişiyle top atma oyunu oynuyordu. Bir noktada diğer iki oyuncu topu onlara atmayı bıraktı. Oyuncular aslında bilgisayardı, katılımcılar da bunu biliyordu.

Yine de dışlandıkları anda beyinlerinde ön singulat korteks devreye girdi. Bu bölge fiziksel acının "canımı yakıyor" hissini üreten sistemle ilişkili. Ne kadar çok çalıştıysa, katılımcılar sonradan o kadar kötü hissettiklerini söylediler. Beynin ön tarafında bir bölge ise bu acıyı yatıştırmaya çalışıyordu.

Bunu okuyunca aşırı bağımsızlığa başka bir gözle bakmaya başladım. Bu, beynin o acıya karşı aldığı bir sigorta olabilir. Kimsenin oyununa girmezsen, kimse topu sana atmayı bırakamaz. Ama oyunun kendisini de kaçırırsın.

Ben bu çalışmada rakamlardan çok, sorduğu soruyu seviyorum. Ne kadar kişiyle tanışıyorsun değil, ne kadar kişinin hayatına gerçekten karışıyorsun?

Aşırı bağımsız insan bu soruya genelde çok kibar bir cevap verir. "Herkesle aram iyi." Doğrudur da. Ama iyi bir ara ile örülü bir bağ aynı şey değil. Birincisinde kimse kimseye borçlu değildir. İkincisinde ise insanlar birbirine karışır, birbirini yorar, birbirine iyi gelir. Bağ biraz karışıklık ister ve aşırı bağımsızlık en çok bu karışıklıktan korkar.

Bunu düşününce Odysseus'un tayfası yeniden aklıma geliyor. O ipi bağlamak için birilerinin ona dokunması, onu sıkı tutması gerekiyordu. Yardım bazen tam olarak bu kadar fiziksel, bu kadar yakın bir şey.

Aşırı bağımsızlık çocuklukta nasıl oluşur?

Bazı çocuklar ihtiyaç duyduklarında karşılarında kimseyi bulamaz. Anne baba kötü insanlar değildir, sadece yorgundur, uzaktır, kendi derdindedir. Çocuk ağlar, kimse gelmez. Bir daha ağlar, yine gelmez... Sonra ağlamayı bırakır.

Herkes "ne kadar uslu, ne kadar kendi başının çaresine bakan bir çocuk" der. Çocuk da bu övgüden çok net bir ders çıkarır. İhtiyaç duymamak beni sevilir yapıyor.

O yaşta bu çok akıllıca bir hayatta kalma stratejisi. Ama artık mutfak masasında oturan çocuk değilsin. Ve o strateji hala kira ödüyor.

Aşırı bağımsızlığın bedeli ne?

Aşırı bağımsızlığın faturası tek seferde gelmez, taksit taksit gelir.

İlk taksit yorgunluk. Her şeyi tek başına taşıyan insan taşıdığının ağırlığını unutur, çünkü karşılaştıracak bir hafiflik yaşamamıştır.

İkinci taksit yüzeysellik. Hiçbir ilişkiye tam girilmeyince hiçbiri de tam derinleşmez. Herkesle iyi geçinirsin ama gece ikide arayabileceğin insan sayısı sıfıra yakındır.

Üçüncü taksit belki de en sinsi olanı. Hiçbir şey başlamaz. Bütün kapılar açık durduğunda insan hiçbir odaya girmez, koridorda yaşar. Deneyi anlatan gazete yazısındaki bir cümle bence tam da koridorda yaşamanın tarifi.

"If they stayed out of any room, its door would start shrinking and eventually disappear." "Bir odaya girmedikleri sürece o odanın kapısı küçülmeye başlıyor ve sonunda kayboluyordu." The New York Times, "The Advantages of Closing a Few Doors", 2008

Bilimden küçük ve sıcak bir sürpriz de var. Xuan Zhao ve Nicholas Epley, toplam 2.118 kişiyle yaptıkları deneylerde yardım isteyenlerin sürekli aynı hatayı yaptığını buldu. Karşıdakinin yardım etme isteğini de, yardım ettikten sonra ne kadar iyi hissedeceğini de olduğundan düşük tahmin ediyorlardı. Ne kadar rahatsız edeceklerini ise olduğundan yüksek.

Bunun bedeli yalnızca duygusal da değil, ve işin ilginç tarafı yardımın öbür yüzünde. Michigan Üniversitesi'nden Stephanie Brown ve ekibi, 1987'de görüşülmeye başlanan 423 yaşlı çifti beş yıl boyunca izledi. Bu sürede 134 kişi hayatını kaybetti. Başkalarına zaman ve emek veren, komşusuna, arkadaşına, eşine yardım eden insanlarda erken ölüm riski belirgin biçimde daha düşüktü. Yardım almanın ise ölüm riskiyle böyle bir bağı çıkmadı. Çalışma 2003'te Psychological Science dergisinde yayımlandı.

Bu bulguyu biraz somutlaştırayım. Hiç yardım etmeyenlerin daha erken ölme ihtimali, yardım edenlerin iki katından fazlaydı. Yani bağ, yalnızca bize uzanan elden değil, bizim uzattığımız elden de besleniyor. Kimse sigara içmeyi "bağımsızlık" diye övmüyor. Ama gece ikide arayacak kimsesi olmamayı da, kimsenin bizi aramasına izin vermemeyi de bazen öyle övüyoruz.

Yani bağ kurmak bir lüks ya da bir zayıflık sayılmaz. Bedenin de hesabını tuttuğu bir ihtiyaç. Bir ayrımı da buraya bırakayım. Çalışma kalabalık bir çevreye değil, karşılıklı akan bir ilişki ağına işaret ediyordu. Yani mesele kalabalık bir rehber değil. Mesele, ihtiyacın olduğunda gerçekten kapısını çalabileceğin birkaç insan. Aşırı bağımsızlık tam da bu birkaç insanı kurmayı erteliyor.

Hep "ben hallederim" diyen insan bu faturayı yıllar sonra, hiç beklemediği bir yerden alabiliyor.

Yani "kimseyi yormayayım" diye kapatılan her kapının arkasında, büyük ihtimalle seve seve yorulmak isteyen biri duruyor.

Yardım istemeyi nasıl öğrenebiliriz?

Sana adım listesi yerine kısa bir mektup bırakmak istiyorum.

Bu hafta yalnızca bir kapıyı kapatmayı dene. Büyük bir kapı değil. Aylardır "belki"de tuttuğun küçük bir şey. Cevap vermediğin bir davet, yarım kalmış bir başvuru, "bakarız" dediğin bir plan. Ona net bir evet ya da net bir hayır de ve içinde ne olduğunu izle. Kayıp mı hissediyorsun, yoksa rahatlama mı? İkisi birden de olabilir, merak etme.

Sonra küçük bir yardım iste. Hatta özellikle tek başına yapabileceğin bir şey olsun. Bir arkadaşından bir dosyaya göz atmasını, komşundan bir paketi almasını. Zhao ve Epley haklıysa karşındaki insan bundan senin sandığından çok daha fazla keyif alacak. Ve sen belki ilk kez yardımın bir borçtan çok bir bağ olduğunu bedeninde hissedeceksin.

En son da kendine bir soru sor ve cevabı acele etmeden bekle. "Hep açık tuttuğum bu kapılar beni neye karşı koruyor?"

Bunlar küçük adımlar. Altta yatan yara çok eskiyse, şema terapisinde eğitimli bir terapistle birlikte bakmak gerçekten iyi gelebilir.

Kimseye ihtiyaç duymayan insan kimseyi kaybetmez. Bu doğru.

Ama kimseye ihtiyaç duymayan insanı da kimse bulamaz. Çünkü bulunmak için önce bir yerde durmak gerekiyor.

Her şeyi tek başına taşıma halini daha kısa ve daha sıcak bir yerden anlattığım bir yazım daha var, Tıkanmadın, Sadece Her Şeyi Tek Başına Taşıyorsun.

Kimseye ihtiyaç duymamanın arkasında bazen güvenememek, bazen de onay beklemekten yorulmak var. Bunları Güven Sorunu Nedir? ve Onay Bağımlılığı Nedir? yazılarımda, ortak haritayı da Şema Terapisi Nedir? yazımda anlattım. İstemenin neden bu kadar zor geldiğine daha eski bir yazımda, Neden İsteyemiyoruz? yazısında da bakmıştım.

Bu yazıyı okurken "ben hep hallederim" diye gülümsediysen, bazen birinin yanında düşünmek iyi gelebilir. Birlikte çalışalım sayfamda nasıl çalıştığımı anlattım.

Bu yazının yanına sizin için bir şarkı da bırakmak isterim. Bon Iver, "Holocene."

Sevgilerle,

Gizem