Güven Sorunu Nedir?

İnsanlara güvenmekte neden zorlanıyorum

Gece on bir. Yeni ekip arkadaşınız öğleden sonra "rapor bende, yarın sabah hazır" demişti. Siz yine de dosyayı açıp kendiniz bir kontrol ettiniz, sonra bir daha.

Masada soğumuş bir çay, ekranda yarım bir tablo ve kafanızda tek bir soru. Ya gelmezse, ya beni ortada bırakırsa? Kimse bir suç işlemedi. Ama siz çoktan bir soruşturma açtınız.

Bu yazıyı bir dedektif dosyası gibi tutmak istiyorum. Olay yeri, ifadeler, deliller, şüpheliler. Çünkü güven sorunu yaşayan insanların çoğu her gün kafalarında küçük bir dosya açıyor, sadece o dosyayı hiç kapatamıyor.

Olay yerinde ne var? Güven sorunu nedir?

Olay yerine ilk bakışta pek bir şey görünmüyor. Bir mesaj, bir söz, bir gecikme ihtimali. Ama dedektifin defterine yazılan ilk not çok net. İnsanlar fırsat bulduğunda beni kullanır, kandırır ya da incitir.

Bu cümleyi böyle çıplak yazınca sert duruyor, biliyorum. Gündelik hayatta çok daha masum kılıklarda dolaşıyor. Bir iltifat duyduğunuzda "ne istiyor acaba" diye düşünmek. Yeni bir iş teklifinde önce tuzağı aramak. Sevgilinizin telefonu ters çevirmesini aklınızda bir yere not etmek.

Güven sorunu çoğu zaman bir karar değil, bir refleks. Siz düşünmeye başlamadan o olay yerine çoktan varmış, şeridi çekmiş oluyor.

Dosyanın sicilinde ne yazıyor? Şema terapisinde kuşkuculuk ne demek?

Her dosyanın bir geçmişi vardır. Jeffrey Young, Janet Klosko ve Marjorie Weishaar'ın 2003'te yayımlanan Schema Therapy kitabında bu kalıbın adı "Kuşkuculuk / Kötüye Kullanılma" şeması. Tanımı oldukça sade. İnsanların bir noktada sizi kullanacağı, aldatacağı ya da inciteceği beklentisi.

Şema, çocuklukta karşılanmayan ihtiyaçlardan doğup yetişkinliğe taşınan, hayata bakarken taktığımız bir gözlük gibi düşünülebilir. Gözlüğün sorunu şu. Takan kişi onu gözlük olarak değil, dünyanın kendisi olarak görüyor.

Sicilin nereden geldiğini suçlamadan söylemek isterim. Şema terapisi bu kalıbın kökünü genellikle kandırılmış, kullanılmış ya da incitilmiş olma deneyimlerinde arıyor. Bazen çok büyük olaylar, bazen de küçük ama tekrar eden şeyler. Verilen sözün hep son anda bozulması. Bir sırrın sofrada şakaya dönüşmesi. Çocuk bunlardan basit bir ders çıkarıyor. Tetikte olursam incinmem. O yaşta bu ders bir koruma. Yetişkinlikte ise bazen bir kafes.

İfadeler neden hep aynı şeyi söylüyor?

Kuşkucu dedektif ifadeleri her gün aynı yöntemle topluyor. Bir insan bir şey vaat ediyor. Zihin bu vaadi küçük bir test gibi takip ediyor. Gecikme, eksik bir kelime, ses tonundaki en ufak değişiklik "delil" klasörüne giriyor.

Sorun şu ki soruşturma baştan taraflı. Lehte ifadeler hiç alınmıyor. Rapor zamanında geldiğinde, arkadaş sırrı sakladığında, kimse sizi kullanmadığında, bunların hiçbiri tutanağa geçmiyor. Dosyaya yalnızca ilk şüpheyi destekleyen ifadeler giriyor. Gerçek bir soruşturmada buna ciddi bir usul hatası denir. Hayatta ise genellikle "ben insanları tanırım" deniyor (maalesef).

Ekranda bu yöntemi en çarpıcı biçimde izlediğim karakterlerden biri Breaking Bad'in Walter White'ı (AMC, 2008 ile 2013 arası beş sezon). Kağıt üstünde sıradan bir kimya öğretmeni. Dizi ilerledikçe hayatı sırlarla örülüyor ve bence asıl sorduğu soru şu. Bir insan sakladığı şey büyüdükçe kime güvenebilir, kim ona güvenebilir? Walter herkesi bir adım önden okumayı öğreniyor. Aynı beceri evine geldiğinde, kendi ailesinin bile artık güvenemediği birine dönüşüyor. En keskin göz bazen en yalnız göz oluyor.

Deliller gerçekte neyi gösteriyor?

Şimdi dosyaya dışarıdan, gerçek bir deneyden delil ekleyelim.

2019'da Science dergisinde yayımlanan çalışmada Alain Cohn, Michel André Maréchal, David Tannenbaum ve Christian Lukas Zünd, 40 ülkede 355 şehre 17.000'den fazla cüzdan bıraktı. Bankalara, otellere, postanelere "yerde bulduk" diye teslim edilen bu cüzdanlarda bir kartvizit, küçük bir alışveriş listesi ve bazen de para vardı.

Sonuç pek çok kişinin tahminini tersine çevirdi. İçinde para olmayan cüzdanlar yaklaşık yüzde 40 oranında sahibine geri döndü. Yaklaşık 13 dolar olanlarda bu oran yüzde 51'e çıktı. Üç ülkede denenen yaklaşık 94 dolarlık cüzdanlarda ise yüzde 72'ye kadar yükseldi. Para arttıkça insanlar cüzdanı daha çok geri verdi ve bu 40 ülkenin 38'inde böyleydi.

Daha ilginci tahminler. Sıradan Amerikalılar da önde gelen ekonomistler de paranın artmasıyla dürüstlüğün azalacağını düşünüyordu, araştırmacıların kendisi de. İnsanların kötülüğüne dair beklentimiz, insanların gerçek davranışından daha karamsardı.

Bu delili bence bu kadar güçlü kılan şey, ölçülen davranışın bir anket cevabı değil gerçek bir an olması. Kimse onları izlemiyordu, kimse teşekkür etmeyecekti. Birileri yine de kalkıp bir yabancıya e-posta attı, "cüzdanınız bizde" dedi. Kuşkucu dedektifin defterinde bu insanlar için hiç sütun yok. Bunu "herkese güvenin" diye okumayın lütfen, oran yüzde 100 değil. Ama varsayılan dünya ile ölçülen dünya arasında ciddi bir mesafe var.

Adli tıp raporu da ilginç. 2008'de Neuron dergisinde Thomas Baumgartner, Markus Heinrichs, Ernst Fehr ve ekibi, 49 erkek katılımcıyla bir güven oyunu oynattı. Katılımcılar karşılarındakine para emanet ediyor, sonra o kişinin güvenlerinin yaklaşık yarısını boşa çıkardığını öğreniyordu. Burun spreyi olarak plasebo alanlar ihanet haberinden sonra güvenlerini azalttı, oksitosin alanlar ise güvenmeye devam etti. fMRI görüntüleri bu farkın, korku ve tehdit işlemeyle ilişkili amigdala ile ödül ve öğrenmeyle ilişkili kaudat çekirdekte daha düşük etkinlikle birlikte geldiğini gösterdi. Yazarlar bunu, oksitosinin sosyal ihanet korkusunu azaltması olarak yorumladı.

Kısacası güvensizlik bir mantık hesabı gibi hissettiriyor, ama beyinde önemli bir kısmı korku devreleriyle yürüyor. Örneklemin küçük ve yalnızca erkeklerden oluştuğunu, oksitosin spreyinin bir çözüm olmadığını da not edeyim :) Benim çıkardığım ders başka. Kuşku, "ben sadece gerçekçiyim" kılığında gelen bir korku olabilir.

Bugünün dünyası neden daha kuşkucu?

Dosyanın bir de dönemle ilgili eki var. Ocak 2026'da 28 ülkede yaklaşık 34.000 kişiyle yapılan Edelman Güven Barometresi, raporunu "içine kapanma" üzerine kurdu. Küresel katılımcıların yaklaşık yüzde 70'i, değerleri, görüşleri ya da haber kaynakları farklı olan insanlara güvenmekte isteksiz ya da tereddütlü. Şirketin CEO'su Richard Edelman tabloyu tek cümlede topluyor.

"Over the past five years, we have seen a descent from fear to polarization to grievance and now to insularity." "Son beş yılda korkudan kutuplaşmaya, kutuplaşmadan öfkeye, şimdi de içine kapanmaya doğru bir iniş gördük." Richard Edelman, 2026 Edelman Güven Barometresi, Ocak 2026

Teknolojinin de bu tabloda payı büyük. Malwarebytes'in ABD, İngiltere ve Almanca konuşulan ülkelerde 1.500 yetişkinle yaptığı ve Haziran 2026'da duyurulan ankette katılımcıların yüzde 88'i internette neyin gerçek olduğunu ayırt etmenin giderek zorlaştığını söylüyor. Yüzde 84'ü ikna edici bir videonun artık kanıt gibi gelmediğini belirtiyor. Dolandırıcılığı gerçek bir mesajdan ayırmakta zorlananların oranı bir yılda yüzde 66'dan yüzde 85'e çıkmış. Yüzde 81'i bir yakınının görüntüsünün ya da sesinin çalınmasından korkuyor, ama aile içinde bir parola belirleyenler yalnızca yüzde 13.

Ağustos 2026'nın sonunda Para Dergisi'nin aktardığı bir rapor tabloyu tamamlıyor. Kimlik doğrulama şirketi Shufti'nin 2026 Kimlik Dolandırıcılığı Endeksi'ne göre deepfake video ile yapılan dolandırıcılık girişimleri 2023'ten 2025'e yaklaşık 50 kat artmış. 2 Ağustos 2026'da Avrupa Birliği Yapay Zeka Yasası'nın şeffaflık kuralları yürürlüğe girdi ve yapay zekanın ürettiği görüntü ve seslerin işaretlenmesi zorunlu hale geldi. Kuşku artık yalnızca bir kişilik özelliği değil, bir yasa maddesi de. Bu, içimizdeki dedektifin haklı çıktığı anlamına gelmiyor. Dış dünya gerçekten daha karmaşık ve tam da bu yüzden neyi kontrol edeceğimizi seçmeyi öğrenmek daha kıymetli.

Bunu ofise taşıyalım. Finans ekibine yöneticinin sesiyle acil bir ödeme talimatı geliyor. Bugün böyle bir aramayı ikinci bir kanaldan doğrulamak profesyonellik sayılıyor, sayılmalı da. Aynı kişi akşam eve gidip annesinin "seni özledim" mesajına da aynı şüpheyle bakmaya başlarsa, işte orada bir şey kayıyor. Bilgiye kuşkuyla bakmak bir beceri. İnsana baştan kuşkuyla bakmak ise bir bedel.

Şüpheliler kimler? Güven sorununda hangi başa çıkma biçimleri var?

Dosyada üç şüpheli var ve üçü de aynı korkudan besleniyor. Şema terapisi bunlara teslim olmak, kaçınmak ve aşırı telafi diyor.

Birinci şüpheli teslim olmak. Gerçekten de sizi kullanan insanları hayatınıza tekrar tekrar almak. Kulağa çelişkili geliyor ama zihin tanıdık olanı arıyor. İlk şüpheyi doğrulayan insan, garip bir şekilde "evdeymiş gibi" hissettiriyor.

İkinci şüpheli kaçınmak ve çok daha sessiz çalışıyor. Kimseye yakın olmamak, işte her şeyi tek başına yapmak, kimseye sır vermemek. Ekip projelerinde bütün iş sizde toplanıyor, çünkü devretmek emanet etmek demek. Karşılığında yorgunluk ve çoğu zaman görünmez bir yalnızlık geliyor.

Üçüncü şüpheli aşırı telafi, yani saldırıya geçmek. İncinmeden önce incitmek, kandırılmadan önce kontrol etmek. Sürekli soru soran, her şeyi yazılı isteyen, karşısındakini sınavdan sınava sokan biri olmak. Bazen de "kimseye güvenmem" cümlesini bir kişilik özelliği gibi taşımak.

Üçünün de kısa vadede bir getirisi var. Kontrol hissi, hazırlıklı olmanın rahatlığı. Bedeli ise genellikle sonradan ve sessizce ödeniyor. Derinleşmeyen dostluklar, büyümeyen ekipler, kimsenin gerçekten yanınızda olmadığı geceler.

Bir de herkesin bildiği eski bir dava var tabii, Truva atı. Yunanlıların kapıya bıraktığı o tahta at, kuşkunun haklı çıktığı en ünlü hikayelerden biri. Bunu çok severiz, çünkü dedektifi doğruluyor. Ama kimse bize Truva'nın kapısından o güne kadar giren binlerce dürüst tüccarı, misafiri, elçiyi anlatmıyor. Tarih ihaneti kaydediyor, sadakatin hikayesi pek yazılmıyor.

Dosya neden bir türlü kapanmıyor?

Kuşkucu dedektifin dosyası kapanmıyor, çünkü kapanış için gereken delil hiç toplanmıyor. Güvenilirliği ancak güvendiğimizde görebiliriz, oysa dedektif güvenmeden önce kanıt istiyor.

Felsefeci Onora O'Neill 2002 Reith Konferansları'nda bu düğüme çok sevdiğim bir açıdan bakıyor. Ona göre mesele daha fazla güvenmek değil, güveni akıllıca verebilmek.

"To place and refuse trust intelligently we need first to judge others' trustworthiness, or their lack of trustworthiness." "Güveni akıllıca verebilmek ya da esirgeyebilmek için önce başkalarının güvenilir olup olmadığını tartmamız gerekir." Onora O'Neill, A Question of Trust, BBC Reith Konferansları, 2002

Bu cümle kuşkucu zihne hak verir gibi görünüyor. Ama dikkat edin, O'Neill delile bakmadan güvenmeyi reddettiği kadar delile bakmadan güvensizliği de reddediyor. Kuşkucu dedektif ise hükmü delilden önce veriyor.

Hemingway'in dostu A. E. Hotchner'ın Papa Hemingway kitabında aktardığı bir söz var. Bu dosyanın kapanması için bence en dürüst yöntem bu.

"The way to learn whether a person is trustworthy is to trust him." "Bir insanın güvenilir olup olmadığını anlamanın yolu, ona güvenmektir." Ernest Hemingway, A. E. Hotchner'ın aktarımıyla, Papa Hemingway, 1966

Şema terapisinin önerdiği yön de kuşkuyu tamamen silmek değil, onun yanında "Sağlıklı Yetişkin" denen daha sakin bir sesi büyütmek. Bu ses soruşturmayı yasaklamıyor, sadece usulü düzeltmek istiyor. Birkaç küçük adım iyi gelebilir.

Belki ilk iş, lehte ifadeleri de almak. Bir hafta boyunca insanların sözlerini tuttuğu anları not etmeyi deneyebilirsiniz. Rapor zamanında geldiğinde, arkadaşınız söylediği saatte aradığında, küçük bir defterin kenarına bir çizgi. Hafta sonunda iki sütunu yan yana koyduğunuzda tablo büyük ihtimalle sandığınızdan farklı çıkacak.

Sonra güveni dozla vermeyi düşünebilirsiniz. Her şeyi ya da hiçbir şeyi emanet etmek zorunda değilsiniz. Bu hafta yeni ekip arkadaşınıza kontrol etmeden bırakacağınız tek bir küçük iş seçin. Gece on birde dosyayı açma isteği gelirse onu fark edin ve sabahı bekleyin. Bir şey ters giderse, bunu tek bir delil olarak kaydedin, bütün bir sabıka kaydı olarak değil.

Bir de "bu his geçmişten mi geliyor, bu insandan mı?" sorusunu sormak iyi gelebilir. Bazen bugünkü kişinin yüzünde aslında yıllar önceki birini görüyoruz. Bunu ayırt etmek, bugünkü insana adil davranmanın ilk adımı.

Şunu da açık yazayım, bu dosya bir terapi odası değil. Güvensizlik ilişkilerinizi ve işinizi uzun süredir zorluyorsa, ya da geçmişte sizi gerçekten inciten deneyimler varsa, bunu bir uzmanla konuşmak çok kıymetli olabilir. Bence kuşku çoğu zaman çok erken öğrenilmiş bir sadakat biçimi. Kendini korumaya duyulan bir sadakat.

O rapor yarın sabah gelecek. Gelmezse de dünya yıkılmayacak, dosyaya sadece bir delil daha eklenecek... Belki bu dosya hiçbir zaman tamamen kapanmayacak, belki kapanması da gerekmiyor. Yeter ki dedektif ara sıra büyüteci bırakıp kapıyı açabilsin.

Ve kim bilir, bu dosyada aklanması gereken ilk kişi, cüzdanını yere bırakmayı göze alan siz olursunuz.

Güvenememenin yanında çoğu zaman bırakılma korkusu da yürüyor; onu Terk Edilme Korkusu Nedir? yazımda, hep en kötüsünü bekleyen zihni de Felaket Senaryosu Kurmak Nedir? yazımda anlattım. Bütün şemaların haritası Şema Terapisi Nedir? yazımda.

Güveni yeniden, küçük adımlarla kurmak istersen bireysel çalışmalarıma bakabilirsin.

Bu yazının yanına sizin için bir şarkı da bırakmak isterim. Leonard Cohen, "Suzanne."

Sevgilerle,

Gizem