Polimat Ne Demek? Polymath Düşünme Nedir?
Leonardo da Vinci, otuzlu yaşlarının başında Milano hükümdarı Ludovico Sforza'ya bir iş başvurusu mektubu hazırladı. Mektubun bugüne kalan taslağında on madde var. Dokuzunda köprülerden, kuşatma makinelerinden, toplardan, tünellerden söz ediyor. Resim yapabildiğini ise ancak son maddede, neredeyse geçerken söylüyor.
Aynı mektubu bugün bir işe alım sistemine yüklesek ne olurdu, tahmin etmek zor değil. Konuşmalarımda bunu tek cümleyle söylüyorum: Leonardo bugün yaşasaydı, özgeçmişi elenirdi.
Çünkü Leonardo bir uzman değildi. Bir polimattı. Bu yazıda polimat ne demek, polymath düşünme nedir ve neden bugün yeniden konuşuluyor, bunların peşine düşeceğim. Önce kelimenin kendisinden başlayalım.
Polimat ne demek?
Polimat, birden fazla alanda derinleşmiş ve bu alanları birbirine bağlayabilen kişidir. Kelime Yunanca polymathes sözünden gelir: Çok öğrenmiş olan. İngilizceye polymath olarak on yedinci yüzyılın başında girdi, Türkçede polimat diye yazılıyor.
Tanımın iki yarısı var ve ikisi de aynı derecede önemli. Birinci yarı derinlik: Polimat her şeyden biraz bilen kişi değil, birkaç alanda gerçekten emek vermiş kişidir. İkinci yarı bağlantı: O alanlar zihninde ayrı odalarda durmaz, birbirine açılır. Leonardo kadavra incelerken resmini, suyun akışını çizerken saç buklelerini düşünüyordu.
İbn-i Sina, Goethe, Benjamin Franklin, Ada Lovelace. Listeyi uzatmak kolay. Zor olan, bu insanları ortak kılan şeyi görmek. Ortak noktaları çok şey bilmeleri değil, bildiklerini birbirine değdirmeleriydi.
Hezarfen ne demek? Bizim dilimizdeki polimat
Bu kavram için Türkçenin çok daha eski ve bence çok daha güzel bir kelimesi var: Hezarfen. Farsça hezar, yani bin. Arapça fen, yani ilim, sanat, hüner. Hezarfen, bin hünerli demek.
Kelimeyi çoğumuz Hezarfen Ahmed Çelebi'den biliyoruz. Evliya Çelebi'nin anlattığına göre on yedinci yüzyılda Galata Kulesi'nden kanat takıp Üsküdar'a süzülen adam. Hikayenin tek kaynağı Seyahatname, tarihçiler de bu yüzden temkinli yaklaşıyor. Ama lakabın kendisi bir şey söylüyor: Bu topraklarda çok yönlülük bir zamanlar kusur değil, unvandı.
Aynı davranışa bugün maymun iştahlı diyoruz. Bu etiketi Maymun İştahlı mı, Polymath mı? yazısında uzun uzun anlatmıştım. Bin hünerliden maymun iştahlıya giden yolda değişen insan değil, insana bakışımız oldu.
Polimat, her şeyi bilen kişi değildir
Kavramı en çok üç şeyle karıştırıyoruz.
Birincisi genelci. Genelci geniştir ama derin olmak zorunda değildir. Polimat en az bir yerde, çoğu zaman birkaç yerde kök salmıştır.
İkincisi aynı anda çok iş yapan kişi. Polymath olmak bir zaman yönetimi biçimi değil. On sekmeyi açık tutmakla ilgisi yok.
Üçüncüsü heveskar. İngilizcedeki “jack of all trades, master of none” sözü tam bunu anlatır: Her işe eli yatan ama hiçbirinin ustası olmayan. İnternette bu sözün aslının “ama çoğu zaman tek işin ustasından iyidir” diye bittiği anlatılır. Hoş bir teselli, ancak tarihsel bir dayanağı yok. O son kısım yakın zamanda eklenmiş.
Teselliye ihtiyacımız da yok aslında. Polimat ile heveskar arasındaki fark ilgi sayısında değil. Fark, ilgilerin birbirine ne yaptığında.
İş dünyası buna yakın bir şeyi T tipi insan diye anlatıyor: Dikey çizgi bir alandaki derinlik, yatay çizgi diğer alanlarla konuşabilme genişliği. Faydalı bir resim. Ama polimatı tam karşılamıyor, çünkü polimatta dikey çizgi tek değil ve asıl iş çizgilerin kesiştiği yerde oluyor.
Polymath düşünme nedir?
Buraya kadar bir insan tipinden söz ettim. Beni asıl ilgilendiren ise bir düşünme biçimi. Çünkü herkes Leonardo olamaz ama herkes sorularını Leonardo gibi taşıyabilir.
Polymath düşünme, bir problemi tek bir alanın penceresine sıkıştırmadan görmek ve farklı alanlardan gelen bilgiyi aynı karar için birlikte çalıştırmaktır.
Üç hareketi var.
Derinleşmek. En az bir alanda işin zorluğunu gerçekten tanımak. Derinlik olmadan bağlantı kurulmaz, yalnızca benzetme yapılır.
Dolaşmak. Kendi alanının dışına merakla ve ciddiyetle çıkmak. Bir mühendisin psikoloji okuması, bir finansçının resim yapması, bir yazılımcının biyolojiyle ilgilenmesi.
Bağlamak. Dışarıda gördüğünü içeri getirmek ve kendi sorusuna uygulamak. Asıl değer burada üretilir.
Uzmanlık derinlik verir, polymath düşünme yön verir.
Araştırmalar ne diyor?
Bu romantik bir fikir gibi durabilir. Değil. Elimizde epey veri var.
Michigan State Üniversitesi'nden Robert Root-Bernstein ve ekibi 2008'de Nobel ödüllü bilim insanlarının hobilerini inceledi. Nobel sahiplerinin sanatla ya da zanaatla uğraşma olasılığı, sıradan bilim insanlarına kıyasla neredeyse üç kat fazlaydı. Sahne sanatlarında fark en az yirmi iki kata çıkıyordu. Bu bir korelasyon, yani resim yapmak kimseye Nobel getirmiyor. Ama en üst düzey uzmanların çoğu zaman yalnızca uzman olmadığını gösteriyor.
Brian Uzzi ve arkadaşları 2013'te Science dergisinde 17,9 milyon bilimsel makaleyi taradı. En çok atıf alan çalışmalar ne tamamen alışılmıştı ne de tamamen sıra dışı. Sağlam, bilinen bir zemine oturuyor ve içine beklenmedik bir alandan bir bağlantı sokuyordu. Bu karışımı yapan makalelerin en çok atıf alanlar arasına girme olasılığı neredeyse iki katıydı.
Siyaset bilimci Philip Tetlock yaklaşık yirmi yıl boyunca uzmanların tahminlerini izledi ve Isaiah Berlin'in ünlü ayrımını kullandı: Tilki çok şey bilir, kirpi tek bir büyük şey. Tek bir büyük fikre yaslanan kirpiler, birçok kaynaktan beslenen tilkilerden daha kötü tahmin yaptı. Dürüst olmak gerekirse tilkiler de parlak değildi. Yalnızca daha az yanıldılar.
İktisatçı Edward Lazear, Stanford işletme mezunlarının verisiyle girişimcilere baktı. Daha çeşitli roller üstlenmiş ve daha geniş bir yelpazede ders almış olanların kendi işini kurma olasılığı daha yüksekti. Kurmak, tek bir işi kusursuz bilmekten çok, birçok işi yeterince iyi bilmeyi gerektiriyor.
David Epstein, Range kitabında psikolog Robin Hogarth'ın bir ayrımını öne çıkarır. Bazı ortamlar uysaldır (kind): Kurallar bellidir, geri bildirim hemen gelir, satranç gibi. Bu ortamlarda erken ve dar uzmanlaşma işe yarar. Bazı ortamlar ise hırçındır (wicked): Kurallar değişir, geri bildirim geç gelir ya da hiç gelmez. İş hayatının, kariyerin ve önemli kararların çoğu burada geçer. Polymath düşünme tam da bu ikinci tür ortamın becerisi.
Leonardo sendromu: Çok yönlü zihnin bedeli
Dürüst bir yazı madalyonun öbür yüzünü de göstermeli.
Tarihçi Peter Burke, 2020'de yayımlanan The Polymath kitabında beş yüz Batılı polimatın hayatını inceledi. Tekrar eden bir örüntü buldu ve ona bir ad verdi: Leonardo sendromu. Enerjinin dağılması, parlak başlayıp yarım kalan işler.
Adını boşuna Leonardo'dan almıyor. Geriye yedi binden fazla sayfa not ve çizim bıraktı. Ona atfedilen tablo sayısı ise yirmi civarında ve bir kısmı bitmemiş.
Maymun iştahlı etiketinin haklı olduğu yer burası. Çok yönlü zihnin riski yetersizlik değil, dağılmak. Polimat ile heveskar arasındaki çizgi de bence tam buradan geçiyor.
Dönüş Disiplini
Ben bu çizgiye Dönüş Disiplini diyorum.
Merak insanı dışarı çıkarır. Yeni bir alana, yeni bir kitaba, yeni bir hevese. Bunda hiçbir sorun yok. Soru şu: Geri dönüyor musun ve dönerken elinde ne var?
Heveskar çıkar ve bir sonraki kapıya geçer. Polimat çıkar, bir şey alır ve onu kendi sorusuna geri getirir. Leonardo anatomi çalıştıktan sonra resme döndü ve bedenleri başka türlü çizdi. Dolaşmak onu resimden uzaklaştırmadı, resmini derinleştirdi.
Dönüş Disiplini üç küçük sorudan ibaret: Buradan ne aldım? Bunu hangi soruma götürüyorum? Bunun sayesinde neyi bitireceğim?
Üçüncü soru olmadan ilk ikisi yalnızca güzel bir sohbet konusu olarak kalır.
Yapay zeka çağında polymath düşünme neden önemli?
Yakın zamana kadar bir alanın bilgisine ulaşmak yıllar alıyordu. Bugün herhangi bir uzmanlığın özetine saniyeler içinde ulaşabiliyoruz. Doğruluğu ve derinliği ayrıca tartışılır, ama yön belli: Bilgiye erişim artık ayırt edici değil.
Ayırt edici olan, hangi soruyu soracağını bilmek. Hangi iki bilginin yan yana gelmesi gerektiğini görmek. Bir cevabın bu bağlamda işe yarayıp yaramayacağını tartmak. Makine cevap verir. Soruyu insan seçer.
Yapay zeka dolaşmayı kolaylaştırdı. Derinleşmek ve bağlamak bizde kaldı.
Polymath düşünme nasıl geliştirilir?
Bunun için dahi olmak gerekmiyor. Birkaç alışkanlık yetiyor.
Bir yerde kök salın. Önce bir alanın zorluğunu tanıyın. Bağlantı kuracak bir zemin olmadan çok yönlülük yalnızca dağınıklıktır.
İkinci alanınızı ciddiye alın. Nobel araştırmasının gösterdiği gibi hobi, işten çalınan zaman olmayabilir. Müzik, resim, yazı, zanaat. Hangisiyse ona gerçek bir yer açın.
Defter tutun. Leonardo'nun yedi bin sayfası bir arşiv değil, bir düşünme aracıydı. Gözlem, çizim, soru ve yarım fikir aynı sayfada duruyordu. Farklı alanlardan notlar aynı deftere girdiğinde bağlantılar görünür olur.
Sorularınızı taşıyın. İşinizdeki bir problemi alın ve bambaşka bir alana sorun: Bir biyolog buna nasıl bakardı? Bir mimar? Bir orkestra şefi?
Bitirin. Dönüş Disiplini'nin son sorusu bu. Her dolaşmanın sonunda küçük de olsa bitmiş bir şey olsun.
Ekipler için polymath düşünme
Bir ekibin polimat olması için her üyesinin Leonardo olması gerekmiyor. Uzzi'nin çalışmasında dikkat çeken bir bulgu daha vardı: Ekipler, tek başına çalışan yazarlara kıyasla beklenmedik bağlantıları çalışmalarına daha sık katıyordu.
Farklı alanlardan gelen insanlar aynı masaya oturduğunda bağlama işi paylaşılabiliyor.
Ama bu kendiliğinden olmuyor. Çoğu kurumda farklı uzmanlıklar yan yana durur, birbirine değmez. Turkcell Akademi için tasarladığım Da Vinci Gibi Düşünmek programı bu soruyla başlamıştı: Belirsizlik ve hız artarken bir ekip bakmaktan görmeye nasıl geçebilir?
Kısaca
Polimat ne demek? Birden fazla alanda derinleşmiş ve bu alanları birbirine bağlayabilen kişi. Yunanca polymathes, çok öğrenmiş olan anlamına gelir.
Hezarfen ne demek? Farsça hezar (bin) ve Arapça fen (ilim, hüner) kelimelerinden gelir. Bin hünerli, birçok ilim ve sanatta bilgili kişi demektir.
Polymath düşünme nedir? Bir problemi tek bir alanın penceresine sıkıştırmadan görmek ve farklı alanlardan gelen bilgiyi aynı karar için birlikte çalıştırmak.
Polimat ile maymun iştahlı arasındaki fark nedir? İlgi sayısı değil, dönüş. Polimat dolaştığı alandan bir şey alır ve onu kendi sorusuna geri getirir.
The Polymath Way™
Kendi çalışmalarımda bu yaklaşıma The Polymath Way™ diyorum: Analitik zekayı, sezgiyi, yaratıcılığı ve karar kalitesini birlikte kullanarak karmaşık bir meseleyi tek bir açıya sıkıştırmadan görmek.
Mühendislikten geldim, bugün insanlarla ve kararlarıyla çalışıyorum, yazıyorum. Maymun iştahlı yazısında anlattığım gibi uzun süre bu iki tarafım arasında savruldum. Bugün işimi yapan şeyin tek tek hiçbiri değil, aralarındaki geçişler olduğunu düşünüyorum.
Yazının başındaki mektuba dönelim. Leonardo on madde yazdı ve resmi en sona bıraktı. Bugün onu o son maddeyle hatırlıyoruz. Ama o son maddeyi mümkün kılan, ilk dokuzuydu: Suyu, bedeni, makineyi ve ışığı çalışmış bir el, bir yüzü başka türlü çizer.
Bir özgeçmişe sığmamak her zaman bir kusur değildir. Bazen henüz bağlanmamış bir bütünün işaretidir.
Hezarfen kelimesini yeniden sevmeye başlayabiliriz. Bin hüner şart değil. İki alan, bir defter ve geri dönmeyi bilen bir merak yeter.
Sizin özgeçmişinize sığmayan merakınız hangisi? Ve onu bu hafta hangi sorunuza geri getireceksiniz?
Sevgilerle,
Gizem
